υπογονιμότητα και ενδομητρίωση

Επιτέλους βρέθηκε γιατί η ενδομητρίωση προκαλεί υπογονιμότητα

Επιτέλους βρέθηκε γιατί η ενδομητρίωση προκαλεί υπογονιμότητα

Άρθρο του Ι.Σούση, Ιατρού Αναπαραγωγής

Η ανεπάρκεια μίας πρωτεΐνης στη μήτρα είναι ο λόγος για τον οποίο η ενδομητρίωση προκαλεί υπογονιμότητα, σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Science Translational Medicine.

Αμερικανοί και Νοτιοκορεάτες ερευνητές εξέτασαν πως σχετίζεται η ενδομητρίωση με την υπογονιμότητα. Στην ενδομητρίωση, ο ιστός του ενδομητρίου (της “φόδρας” της μήτρας) αναπτύσσεται έξω από τη μήτρα, συχνά στις ωοθήκες και τις σάλπιγγες. Η ασθένεια συνοδεύεται συνήθως από χρόνιο πόνο και υπογονιμότητα, αλλά δεν ήταν σαφής ο μηχανισμός.

“Περίπου το 10% των γυναικών έχουν ενδομητρίωση και έως και 50% των ασθενών με ενδομητρίωση έχουν υπογονιμότητα”, δήλωσε ο επικεφαλής της έρευνας Δρ Jae-Wook.

Οι ερευνητές συνέκριναν τον ενδομητρικό ιστό από 21 γυναίκες με ενδομητρίωση και υπογονιμότητα με αντίστοιχα δείγματα από υγιείς γυναίκες.

Παρατήρησαν ότι τα επίπεδα μιας πρωτεΐνης που ονομάζεται δεακετυλάση 3 της ιστόνης(HDAC3) στο ενδομήτριο ήταν χαμηλότερα στις γυναίκες που είχαν την ασθένεια.Πειραματόζωα που είχαν προγραμματιστεί ώστε να μην παράγουν την ανωτέρω πρωτείνη (ποντίκια και μπαμπουίνοι) παρουσίασαν παρόμοια ερευνητικά αποτελέσματα. Τα ποντίκια που δεν μπορούσαν να παράγουν HDAC3 σε κύτταρα της μήτρας ήταν όλα υπογόνιμα.

Ο Δρ Jeong και οι συνεργάτες του έδειξαν ότι η HDAC3 είναι απαραίτητη για να εμφυτευθεί το έμβρυο στη μήτρα. Επόμενα πειράματα με κύτταρα ενδομητρίου ανθρώπου που καλλιεργήθηκαν in vitro έδειξαν ότι η HDAC3 είναι ένα σημαντικότατο μέρος της διαδικασίας αλλαγών στη μήτρα προκειμένου να προετοιμαστεί για την εγκυμοσύνη.

Αυτή η μελέτη θα μπορούσε να βοηθήσει τις ασθενείς με ενδομητρίωση και τους γιατρούς τους να επιλέξουν πιο αποτελεσματικές θεραπείες και να καταστήσουν δυνατή την καλύτερη κατανόηση της γυναικείας υπογονιμότητας.

Η γνώμη μου

Η νέα μελέτη ρίχνει φως στο μυστήριο της ενδομητρίωσης και πιθανώς εξηγεί γιατί ορισμένες γυναίκες με ενδομητρίωση πάσχουν από υπογονιμότητα και άλλες όχι. Τα αποτελέσματα της νέας έρευνας μπορεί να μας οδηγήσουν σε νέες επιλογές θεραπείας ακόμα και για τις γυναίκες που έχουν επανειλημμένες αποτυχημένες εμφυτεύσεις των εμβρύων, ανεξάρτητα από το αίτιο της υπογονιμότητας.

Διαβάστε περισσότερα:

http://stm.sciencemag.org/content/11/474/eaaf7533

https://www.bionews.org.uk/page_140740

Image credit:

https://www.theguardian.com/society/2019/jan/09/endometriosis-study-50-50-infertility-risk-women

Νέα μη-επεμβατική μέθοδος διάγνωσης της ενδομητρίωσης προ των πυλών

Νέα μη-επεμβατική μέθοδος διάγνωσης της ενδομητρίωσης προ των πυλών

 

Άρθρο του Ι.Σούση, Μαιευτήρα Γυναικολόγου, Ιατρού Αναπαραγωγής

Σε μία μη-επεμβατική μέθοδο διάγνωσης της ενδομητρίωσης, αλλά και σε πιο αποτελεσματικές θεραπείες, αναμένεται να οδηγήσουν νέα επιστημονικά δεδομένα από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Περίπου 176 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως πάσχουν από ενδομητρίωση και συχνά περνούν έως και 10 χρόνια μέχρι να διαγνωστεί η ασθένεια.

 

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των κυττάρων που υπάρχουν στο αίμα της περιόδου δείχνει ότι η γυναίκα έχει ενδομητρίωση, σύμφωνα με τα αποτελέσματα έρευνας που δημοσιεύθηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Molecular Medicine.

Τα κύτταρα μπορούν να απομονωθούν από το αίμα της περιόδου, να αναλυθούν και να δώσουν αποτελέσματα μέσα σε λίγες μέρες.

Όταν η νέα αυτή μέθοδος διάγνωσης της ενδομητρίωσης μπει στην κλινική πρακτική, η διάγνωση της ενδομηρίωσης θα απλουστευθεί. Σήμερα η διάγνωση γίνεται λαπαροσκοπικά, με αποτέλεσμα την καθυστέρηση της διάγνωσης κατά 5-10 χρόνια από την εμφάνιση των συμπτωμάτων, επειδή οι γυναίκες αποφεύγουν να υποβληθούν σε λαπαροσκόπηση.

Η ενδομητρίωση είναι μια χρόνια πάθηση, κατά την οποία το ενδομήριο αναπτύσσεται εκτός μήτρας, συνήθως στα σπλάχνα.

Οι ασθενείς που πάσχουν από ενδομητρίωση συχνά νιώθουν έντονο πόνο κατά την περίοδο και την επαφή, ενώ η ασθένεια συνδέεται με την υπογονιμότητα και αυξημένες πιθανότητες υστερεκτομής σε μικρή ηλικία.

Η διάγνωση είναι δύσκολη, γιατί τα συμπτώματα της ενδομητρίωσης εμφανίζονται και σε πολλές άλλες γυναικολογικές παθήσεις.

Ερευνητές του Ινστιτούτου Feinstein δημιούργησαν το πρόγραμμα Research Out-Smarts Endometriosis (ROSE) με στόχο τη μελέτη της γενετικής βάσης της ενδομητρίωσης και των αλλαγών που συμβαίνουν σε κυτταρικό επίπεδο.

Στο πλαίσιο του προγράμματος ROSE, εθελόντριες που έπασχαν από ενδομητρίωση, αλλά και υγιείς γυναίκες παρείχαν περιφερειακά και εμμηνορροϊκά δείγματα αίματος, τα οποία αποθηκεύθηκαν σε μια «βιο-τράπεζα», ώστε να χρησιμοποιηθούν σε μελέτες.

 

Αντικείμενο της μελέτης των ερευνητών της Ιατρικής Σχολής Donald and Barbara Zucker του Hofstra / Northwell ήταν ο ρόλος των ινοβλαστών της βασικής στιβάδας του ενδομητρίου, ενός τύπου βλαστοκυττάρων που αποβάλλονται κατά την περίοδο και υπάρχουν και στο ανοσοποιητικό σύστημα.

 

Η αιτία της ενδομητρίωσης δεν είναι γνωστή. Μια θεωρία είναι η παλίνδρομη ροή αίματος της περιόδου προς την κοιλιακή κοιλότητα και όχι έξω από το σώμα. Το αίμα της περιόδου περιέχει το ενδομήτριο που αποβάλλεται κατά την περίοδο. Σχεδόν όλες οι γυναίκες αντιμετωπίζουν παλίνδρομη περίοδο, αλλά δεν γνωρίζουμε γιατί μόνο σε μερικές γυναίκες το ενδομήτριο προσκολλάται στο κοιλιακό τοίχωμα και στα εσωτερικά όργανα και αναπτύσσεται προκαλώντας ενδομητρίωση.

 

“Σε αυτή τη μελέτη, διαπιστώσαμε ότι τα βλαστοκύτταρα στο αίμα της περιόδου των γυναικών με ενδομητρίωση είναι πολύ διαφορετικά από εκείνα των υγιών γυναικών και μαθαίνουμε από αυτές τις διαφορές πως να δημιουργήσουμε μία νέα, μη-επεμβατική διαγνωστική εξέταση», είπε η επικεφαλής της έρευνας.

Το αίμα της περιόδου των ασθενών με ενδομητρίωση περιείχε σημαντικά μικρότερο αριθμό κυττάρων «φυσικών δολοφόνων» (uNK) της μήτρας, σε σύγκριση με τις υγιείς γυναίκες. Οι ερευνητές παρατήρησαν επίσης ότι τα βλαστοκύτταρα των ασθενών με ενδομητρίωση παρουσίαζαν διαταραγμένη «φθαρτοποίηση», μια διαδικασία που προετοιμάζει τη μήτρα για εμφύτευση εμβρύου.

Με αυτά τα δεδομένα, οι ερευνητές άρχισαν τώρα τις προσπάθειες δημιουργίας μίας μη επεμβατικής διαγνωστικής εξέτασης για την ενδομητρίωση.

 

Μπορείτε να διαβάσετε τα αποτελέσματα της έρευνας εδώ: https://molmed.biomedcentral.com/articles/10.1186/s10020-018-0009-6

Antral follical count as a predictor of ovarian responsiveness in women with endometriosis or with a history of surgery for endometriosis

A vaginal ultrasound scan showing an ovary with an endometrioma. no other small follicles can be seen

A vaginal ultrasound scan showing an ovary with an endometrioma. no other small follicles can be seen

By I.Soussis MD

Antral follicle count AFC, has proven to be one of the most reliable predictors of ovarian response to the drug stimulation during IVF treatment. It refers to the number of small follicles counted at the ovary prior to starting the stimulation.

In 2015 Benaglia et al. researched AFC as a predictor in 83 women undergoing IVF due to endometriosis. These women had undergone surgery in the past for the removal of endometriosis(chocolate cyst) or had a cyst during their IVF attempt.

The ovaries were divided into four groups:

1-Ovaries without previous surgery and without endometriomas(42)

2-Ovaries without previous surgery, with endometriomas(46)

3-Ovaries with previous surgery without endometriomas(55)

4-Ovaries with previous surgery, with endometriomas(23)

The ovaries with surgery(78) and those with endometriomas(69) were analyzed statistically. The AFC was also investigated to see if it could predict poor ovarian stimulation (2 or less oocytes per stimulation) as well as hyperstimulation(7 or more oocytes per stimulation).

It was found that this predictor was prognostically useful, not only in ovaries with endometriomas but also in those without endometriomas and in those that had undergone surgery for endometriomas.

The most useful predictors of ovarian response and IVF success is the combination of the woman’s age, the antral follicle count and the levels of the hormones FSH and AMH.

Fertil Steril. 2015 Apr 29. pii: S0015-0282(15)00218-6. doi: 10.1016/j.fertnstert.2015.03.013. [Epub ahead of print]

Antral follicle count as a predictor of ovarian responsiveness in women with endometriomas or with a history of surgery for endometriomas.

Benaglia L1, Candotti G2, Busnelli A3, Paffoni A2, Vercellini P3, Somigliana E3.

Natural conception in women with deep infiltrating endometriosis

By I.Soussis MD

How high is the percentage of natural conception and pregnancy in women with untreated colorectal endometriosis?

Erasmo et al. from Genova, Italy attempted to answer this question. Their study was presented at the ESHRE annual conference in Lisbon in 2015.

The study involved 55 patients with colorectal endometriosis, attempting to get pregnant, between 2009 and 2014.  Their partners all had normal sperm count.  All patients with a bowel stenosis (narrowing) greater than 60% and those who had undergone surgery for endometriosis, were excluded from the study.

 

Results:

The average age of patients was 33 years.  Natural conception happened in 17 patients(30.9%).  The average time to conception was nine months(2-32).

Twelve patients conceived with IUI or IVF(21.8%) over an average of 21 months (2-54).  After the first pregnancy, 3 out of 7 patients conceived naturally the second time.

The total percentage of pregnancies was 52.7% (29/55 women) with an average follow up of 21.5 months (2-54).

 

Conclusion:

At least half of women (50%) with deep infiltrating endometriosis can spontaneously conceive following IUI or IVF without having to undergo surgery for the removal of endometriosis.

P-324,ESHRE 2015. Fertility in patients with untreated colorectal endometriosis.

I. Erasmo, F. Sozzi, A Racca, U. Leone Roberti Maggiore, P. L. Venturini, V. Remogida, S. Ferrero

University of Genoa

How successful is IVF treatment in women with endometriosis?

By I.Soussis

During the early days of IVF treatment, patients were placed into two groups; one which dealt with tubal factors and which was considered to have a better outcome and a second one, which encompassed all other causes of infertility.  Patients with endometriosis were placed into this second group, with a less favorable prognosis.

Women with endometriosis do not respond as well to ovarian stimulation, producing less oocytes, less embryos and have a smaller percentage of implantation.  Most doctors report a lower number of pregnancies for them.

This bias regarding the outcome of IVF treatment in women with endometriosis, was reinforced in 2002, by a study carried out by Barnhart et al.

This meta-analysis of 22 published studies showed that those women with slight endometriosis, had a similar percentage of pregnancies to those with tubal problems.  However, those with severe stage 3-4 endometriosis, had a 50% lower pregnancy rate.  The major flaw of  this study though is, that it was based on studies performed from 1980-1999, days in which drug protocols, as well as the procedures used in the laboratory, were very different and much less successful.

Therefore the question remains. Is it true that women with endometriosis have a lower pregnancy rate during IVF treatment?

The answer is definitely NO.

By studying National IVF registries that follow all IVF cycles on a yearly basis, the results clearly show that patients with endometriosis have an exceptional number of births, even higher than those with tubal factors.

Τhe CDC in the USA, the FIVNAT in France and the HFEA in the UK are responsible for the collection of IVF cycles in their jurisdiction and the maintenance of these huge databases.

Births according to the cause of infertility  CDC 2012

Births according to the cause of infertility
CDC 2012

 

The first graph from the CDC, represents the outcome of 400.000 IVF cycles in the USA in 2012.  The number of births from women with endometriosis is 31.1%, which is much higher than those with tubal factors of 28.5 %.

 

Birth rates according to the cause of infertility FInvat France

Birth rates according to the cause of infertility
FIvnat France

The second graph from France (FIVNAT) shows the results of about 250.000 IVF cycles from 1998-2002.  The births by women with endometriosis is 24% compared to 21% from women with tubal factors.

The statistical power of these huge numbers can not be matched by any study.

Therefore, in reality, women with endometriosis have exceptional results with IVF treatment.  They may have less oocytes or embryos, but the percentage of births is outstanding.  It is a quantitative matter and not a qualitative one.

http://www.cdc.gov/art/pdf/2012-report/slides/art-2012-graphs-charts-figure-19.pdf

Fertil Steril. 2002 Jun;77(6):1148-55. Effect of endometriosis on in vitro fertilization. Barnhart K1Dunsmoor-Su RCoutifaris C.

Φυσική Σύλληψη Σε Γυναίκες Με Εν Τω Βάθει Ενδομητρίωση (Έντερο, Ορθό) ESHRE 2015

Άρθρο του Ι.Σούση

Πόσο καλά είναι τα ποσοστά αυτόματων συλλήψεων και κυήσεων σε γυναίκες με ενδομητρίωση στο έντερο και στο ορθό που δεν έχουν χειρουργηθεί;

Στο ερώτημα αυτό επιχείρησαν να απαντήσουν ο Erasmo και οι συνεργάτες του σπό τη Τζένοα της Ιταλίας. Τα αποτελέσματα της μελέτης τους παρουσιάστηκαν στο συνέδριο της ESHRE 2015 στη Λισσαβώνα.

Η μελέτη περιέλαβε 55 ασθενείς με ενδομητρίωση στο έντερο και το ορθό που ήθελαν να μείνουν έγκυες, από το 2009 μέχρι και το 2014. Οι σύντροφοι τους είχαν σπέρμα με φυσιολογικά χαρακτηριστικά. Όσες ασθενείς είχαν στένωση του εντέρου >60% ή είχαν προηγουμένη επέμβαση για ενδομητρίωση αποκλείστηκαν από την μελέτη.

Αποτελέσματα:

Η μέση ηλικία των ασθενών ήταν 33 έτη. Φυσική σύλληψη συνέβη σε 17 ασθενείς (30,9%). Ο μέσος χρόνος που χρειάστηκε για να συλλάβουν ήταν 9 μήνες (2-32).

Δώδεκα ασθενείς συνέλαβαν με σπερματέγχυση ή εξωσωματική γονιμοποίηση (21,8%) και κατά μέσον όρο χρειάστηκαν 21 μήνες (2-54).

Μετά την πρώτη εγκυμοσύνη, 3 ασθενείς από τις 7 που προσπάθησαν να μείνουν έγκυες, συνέλαβαν φυσιολογικά για δεύτερη φορά.

Τα συνολικά ποσοστά κυήσεων στον υπό μελέτη πληθυσμό ήταν 52,7% (29/55 γυναίκες) με μέσο χρόνο παρακολούθησης τους 21,5 μήνες (2-54).

Συμπέρασμα:

Οι μισές τουλάχιστον γυναίκες (50%) με εν τω βάθει ενδομητρίωση, μπορούν να συλλάβουν αυτόματα ή μετά από σπερματέγχυση ή εξωσωματική γονιμοποίηση, χωρίς να χρειαστεί να χειρουργηθούν για την αφαίρεση της ενδομητρίωσης.

P-323. Fertility in patients with untreated colorectal endometriosis, L. Erasmo et al. ESHRE 2015

 

 

 

 

Πόσο Καλά Είναι Τα Ποσοστά Αυτόματων Κυήσεων Σε Γυναίκες Με Ενδομητρίωση;

Άθρο του Ι. Σούση

Η λαπαροσκοπική εξάχνωση της ενδομητρίωσης είναι αποτελεσματική σε υπογόνιμες γυναίκες με ενδομητρίωση Ι και ΙΙ βαθμού;

Πόσες γυναίκες θα μείνουν έγκυες μόνες τους χωρίς άλλη συμπληρωματική θεραπεία;

Δύο προοπτικές τυχαιοποιημένες μελέτες, εξέτασαν την αποτελεσματικότητα της  λαπαροσκοπικής θεραπείας (διαγνωστική vs επεμβατική λαπαροσκόπηση) στις ανωτέρω ασθενείς, η Καναδική (Canadian collaborative group on Endometriosis) και η Ιταλική μελέτη(Gruppo Italiano per lo studio dell Endometriosi).

Marcoux et al,. 1997, N Engl J Med:336, 217-22   Parazzini et al,. Hum Reprod 1999,14 1332-4

Η Καναδική μελέτη ανέλυσε εγκυμοσύνες που συνέβησαν μέσα σε 36 εβδομάδες από τη λαπαροσκόπηση και έφθασαν στις 20 εβδ. της κύησης. 50/172 (29%) από τις  ασθενείς έμειναν έγκυος μετά από επεμβατική λαπαροσκόπηση και 29/169 (17%) μετά από διαγνωστική λαπαροσκόπηση. Παρατηρήθηκε μία παραπάνω κύηση για κάθε 8 ασθενείς, μετά από λαπαροσκόπηση και καταστροφή των εστιών ενδομητρίωσης.

cpr-endometriosis-laparoscopy

Στο παραπάνω διάγραμμα φαίνονται τα αθροιστικά ποσοστά κυήσεων από την Καναδική μελέτη.  Είναι εμφανές ότι οι γυναίκες που υπεβλήθηκαν σε επεμβατική λαπαροσκόπηση είχαν υψηλότερα ποσοστά κυήσεων. Τα ποσοστά αποβολών ήταν ίδια στις δύο ομάδες θεραπείας.

Η Ιταλική μελέτη ανέλυσε εγκυμοσύνες που συνέβησαν μέσα σε 1 χρόνο από τη λαπαροσκόπηση και κατέληξαν σε γέννηση. 10/51 (20%) ασθενείς μετά από επεμβατική λαπαροσκόπηση  έμειναν έγκυος και 10/45 (22%) μετά από διαγνωστική λαπαροσκόπηση. Η Ιταλική μελέτη έχει μικρή στατιστική δύναμη.

Σε μία άλλη πολύ έξυπνη μελέτη από τον Matorras και συνεργάτες ( Am J Obstet Gynecol 2010,203:345.e1-6), εξετάστηκαν τα ποσοστά κυήσεων σε γυναίκες με ενδομητρίωση που υποβάλλονταν σε ενδομητρική σπερματέγχυση με σπέρμα δότου,  λόγω αζωοσπερμίας του συζύγου, χωρίς φαρμακευτική διέγερση των ωοθηκών. Τα ποσοστά κυήσεων συγκρίθηκαν με αυτά υγιών γυναικών χωρίς ενδομητρίωση, που υποβάλλονταν στην ίδια διαδικασία.

endometriosis AID.002

Όπως φαίνεται στο πίνακα τα αθροιστικά ποσοστά κυήσεων 6 κύκλων, δεν διαφέρουν στατιστικά σημαντικά ανάμεσα στις γυναίκες με ενδομητρίωση και τις υγιείς γυναίκες.

Στη σοβαρή ενδομητρίωση μια μη τυχαιοποιημένη μελέτη με 216 ασθενείς, έδειξε ότι τα αθροιστικά ποσοστά κυήσεων ήταν 45% μετά λαπαροσκόπηση και 63% μετά λαπαροτομία στα δύο χρόνια. Crosignani et al., Fertil steril 1996,66.706-11

Η λαπαροσκοπική αφαίρεση σοκολατοειδούς κύστης >4cm αύξησε τη γονιμότητα συγκρινόμενη με παροχέτευση και καυτηρίαση μόνον. Fedele et al. Am.J. Obstet Gynecol 1992,166:1345-50.

Πόσο βοηθά η  καταστολή της ωοθηκικής λειτουργίας τις γυναίκες με ενδομητρίωση, να μείνουν έγκυος μόνες τους μετά από λαπαροσκόπηση;

Η καταστολή των ωοθηκών δεν αυξάνει αποτελεσματικά τις γεννήσεις, σε υπογόνιμες γυναίκες με ενδομητρίωση Ι και ΙΙ σταδίου.

ΟΔΗΓΙΑ ESHRΕ:  Σε γυναίκες με ενδομητρίωση σταδίου Ι και ΙΙ δεν πρέπει να συνταγογραφείται καταστολή των ωοθηκών(Hughes, et al.2007).

Συμπέρασμα: Από τις ανωτέρω μελέτες βλέπουμε ότι η λαπαροσκοπική εξάχνωση των εστιών ενδομητρίωσης αυξάνει τη πιθανότητα αυτόματης κύησης σε γυναίκες με ενδομητρίωση Ι και ΙΙ σταδίου. Τα ποσοστά κυήσεων σε γυναίκες με ενδομητρίωση είναι παρόμοια με τον υγιή πληθυσμό.

Συντηρητική θεραπεία με αναμονή μέχρι και έξι μήνες, μπορεί να αποτελέσει τη πρώτη γραμμή θεραπείας σε γυναίκες μικρότερες των 35 ετών. Στις μεγαλύτερες γυναίκες καλά είναι να μη χάνουμε χρόνο και να προχωρήσουμε άμεσα σε πιό αποτελεσματικές θεραπείες, όπως η Σπερματέγχυση και ακόμη καλύτερα η Εξωσωματική γονιμοποίηση.

Πόσο Καλά Είναι τα Αποτελέσματα της Εξωσωματικής Γονιμοποίησης σε Γυναίκες με Ενδομητρίωση;

Άρθρο του Ι. Σούση

Παλιά οι ασθενείς που υποβάλλονταν σε θεραπεία με εξωσωματική γονιμοποίηση χωρίζονταν σε δυο κατηγορίες. Στην μία κατατάσσονταν όσες είχαν σαλπιγγικό παράγοντα και θεωρούνταν καλύτερης πρόγνωσης και στην άλλη κατηγορία οι υπόλοιπες ασθενείς με όλες τις άλλες αιτίες υπογονιμότητας. Στη δεύτερη κατηγορία δυσμενέστερης πρόγνωσης ανήκαν και όσες έπασχαν από ενδομητρίωση.

Οι γυναίκες με ενδομητρίωση απαντούν πιο φτωχά στα φάρμακα της διέγερσης των ωοθηκών, παράγουν λιγότερα ωάρια, λιγότερα έμβρυα και έχουν χαμηλότερα ποσοστά εμφύτευσης. Οι γιατροί συνήθως αναμένουν χαμηλότερα ποσοστά κυήσεων.

Όλες αυτές τις προκαταλήψεις για τα αποτελέσματα της εξωσωματικής γονιμοποίησης σε γυναίκες με ενδομητρίωση ήρθε να επιβεβαιώσει μία μελέτη του 2002 από τον Barnhart και συνεργάτες. Η ανάλυση 22 μελετών έδειξε ότι γυναίκες με ελαφρά ενδομητρίωση είχαν παρόμοια ποσοστά κυήσεων όπως αυτές με σαλπιγγικό παράγοντα, αλλά σε γυναίκες με σοβαρή ενδομητρίωση σταδίου 3-4 τα ποσοστά κυήσεων ήταν 50% χαμηλότερα. Τα μειονεκτήματα της μελέτης ήταν ότι εξετάστηκαν μελέτες από το 1980-1999. Γνωρίζουμε όμως ότι τότε χρεισημοποιούνταν διαφορετικά φαρμακευτικά πρωτόκολλα και οι διαδικασίες στο εργαστήριο ήταν πολύ λιγότερο αποτελεσματικές.

Είναι αλήθεια ότι οι γυναίκες με ενδομητρίωση έχουν χαμηλότερα ποσοστά κυήσεων στην εξωσωματική γονιμοποίηση; Η απάντηση είναι σίγουρα ΟΧΙ.

Στις μεγάλες βάσεις δεδομένων που παρακολουθούνται όλοι οι κύκλοι της εξωσωματικής γονιμοποίησης  σε ετήσια βάση τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι ασθενείς με ενδομητρίωση έχουν εξαιρετικά ποσοστά γεννήσεων καλύτερα και από γυναίκες με σαλπιγγικό παράγοντα.

Τα στοιχεία αυτά στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής συλλέγει το CDC, στην Γαλλία το FIVNAT, και στην Αγγλία η HFEA.

Στην πρώτη εικόνα από το CDC φαίνονται τα αποτελέσματα 400.000 κύκλων στην Αμερική το 2012 και οι γεννήσεις σε γυναίκες με ενδομητρίωση είναι 31.1%, καλύτερες από αυτές με σαλπιγγικό παράγοντα 28,5%.

 

art-2012-graphs-charts-figure-19-1

Στην δεύτερη εικόνα από τη Γαλλία  (FIVNAT) φαίνονται τα αποτελέσματα περίπου 250.000 κύκλων εξωσωματικής γονιμοποίησης 1998-2002 και οι γεννήσεις σε γυναίκες με ενδομητρίωση είναι 24%, καλύτερες και από αυτές με σαλπιγγικό παράγοντα 21%.

image004

Άρα στο πραγματικό κόσμο οι γυναίκες με ενδομητρίωση έχουν ΑΡΙΣΤΑ αποτελέσματα με εξωσωματική γονιμοποίηση. Μπορεί να έχουν λιγότερα ωάρια ή έμβρυα, αλλά τα ποσοστά γεννήσεων τους είναι εξαιρετικά. Είναι θέμα αριθμητικό και όχι ποιοτικό.

http://www.cdc.gov/art/pdf/2012-report/slides/art-2012-graphs-charts-figure-19.pdf

Fertil Steril. 2002 Jun;77(6):1148-55. Effect of endometriosis on in vitro fertilization. Barnhart K1Dunsmoor-Su RCoutifaris C.

 

Ο Αριθμός των Μικρών Ωοθηλακίων Μπορεί να Προβλέψει την Απάντηση των Ωοθηκών σε Γυναίκες με Ενδομητρίωμα ή σε Γυναίκες που Έχουν Χειρουργηθεί για Ενδομητρίωμα στην Εξωσωματική Γονιμοποίηση

Εικόνα Ενδομητριώματος  Διακολπικό υπερηχογράφημα

Εικόνα Ενδομητριώματος
Διακολπικό υπερηχογράφημα

Άρθρο του Ι.Σούση

Ο Αριθμός των Μικρών Ωοθηλακίων ( Antral follicle count AFC) έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί έναν από τους πιό αξιόπιστους προγνωστικούς παράγοντες της απάντησης των ωοθηκών στην φαρμακευτική διέγερση κατά την εξωσωματική γονιμοποίηση.

Σχετίζεται επίσης και με τα ποσοστά κυήσεων.

Ο Βenaglia και οι συνεργάτες του (2015) μελέτησαν κατά πόσον ο παράγοντας αυτός διατηρεί την προγνωστική του αξία σε 83 γυναίκες που υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση λόγω ενδομητρίωσης. Οι γυναίκες αυτές, είτε είχαν χειρουργηθεί στο παρελθόν για ενδομητρίωμα (σοκολατοειδή κύστη) ή έφεραν την κύστη κατά τη διάρκεια της προσπάθειας.

Οι ωοθήκες διαιρέθηκαν σε τέσσερις ομάδες:

  1. ωοθήκες χωρίς προηγούμενο χειρουργείο και χωρίς ενδομητρίωμα (42)
  2. ωοθήκες χωρίς προηγούμενο χειρουργείο με ενδομητρίωμα (46)
  3. ωοθήκες χειρουργημένες χωρίς ενδομητρίωμα (55)
  4. ωοθήκες χειρουργημένες με ενδομητρίωμα (23)

Στην συνέχεια αναλύθηκαν στατιστικά όλες οι χειρουργημένες ωοθήκες (78) και οι ωοθήκες με ενδομητρίωμα (69). Επίσης εξετάστηκε κατά πόσον ο αριθμός των μικρών ωοθηλακίων ( Antral follicle count AFC), μπορούσε να προβλέψει την φτωχή απάντηση των ωοθηκών (2 ή λιγότερα ωάρια στη διέγερση) και την υπεραπάντηση των ωοθηκών (7 ή περισσότερα ωάρια στη διέγερση).

Βρέθηκε ότι ο δείκτης αυτός εξακολουθεί να είναι το ίδιο χρήσιμος προγνωστικά, σε ωοθήκες χωρίς ενδομητρίωμα, σε ωοθήκες με ενδομητρίωμα και σε χειρουργημένες ωοθήκες για ενδομητρίωμα.

Fertil Steril. 2015 Apr 29. pii: S0015-0282(15)00218-6. doi: 10.1016/j.fertnstert.2015.03.013. [Epub ahead of print]

Antral follicle count as a predictor of ovarian responsiveness in women with endometriomas or with a history of surgery for endometriomas.

 

Ενδομητρίωση: Μύθοι και πραγματικότητα

Αρθρο του Ι.Σούση

Η ενδομητρίωση είναι μία πάθηση, η οποία επηρεάζει περίπου 176.000.000 γυναίκες και τις οικογένειές τους παγκοσμίως. Δυστυχώς, η πολύπλοκη φύση της νόσου καθώς και η αδυναμία κατανόησης των αιτίων που την προκαλούν έχει οδηγήσει στο να δημιουργηθούν πάρα πολλοί μύθοι και παρανοήσεις σχετικά με την πάθηση. Ακολουθούν μερικές αλήθειες σχετικά με την ενδομητρίωση καθώς και η προσπάθειά μας να ξεκαθαρίσουμε κάποιους από τους μύθους που την περιβάλλουν.

 

 

Η ενδομητρίωση είναι δύσκολο να κατανοηθεί

Από την οπτική των γυναικών η ενδομητρίωση είναι μία πάθηση η οποία περιβάλλεται από ταμπού, μύθους, καθυστέρηση στην διάγνωση και κυρίως αναποτελεσματικές θεραπείες. Τα συμπτώματά της είναι πολλές φορές κοινά με αυτά άλλων παθήσεων και, κατ’ αυτόν τον τρόπο, η διάγνωση καθυστερεί, η νόσος επιμένει και συχνά εξελίσσεται σε μία χρόνια επώδυνη κατάσταση. Οι γυναίκες δυστυχώς ταλαιπωρούνται στην καλύτερη φάση της ζωής τους. Η πνευματική, σωματική και κοινωνική ευεξία τους επηρεάζεται αρνητικά από την πάθηση. Περιορίζονται αρνητικά οι επιλογές τους στην εκπαίδευση και στην καριέρα, με αποτέλεσμα να επηρεάζονται οι κοινωνικές τους δραστηριότητες και οι σχέσεις τους με τους άλλους ανθρώπους. Περίπου μισές από τις γυναίκες με ενδομητρίωση υποφέρουν επίσης από πόνο κατά την επαφή, δυσπαρεύνια. Η κοινωνία θα πρέπει να φροντίσει να διαλυθούν αυτές οι παρανοήσεις και οι μύθοι, ούτως ώστε οι γυναίκες να έχουν πρόσβαση στην διάγνωση και την κατάλληλη θεραπεία έγκαιρα.

 

Η σοβαρή δυσμηνόρροια, πόνος κατά την περίοδο, δεν είναι φυσιολογική

Οι γιατροί κατά τον 19ο αιώνα εκλάμβαναν τα συμπτώματα των γυναικών σαν ενδεικτικά της γυναικείας ψυχολογίας. η οποία θεωρείτο ασταθής και ευαίσθητη. Παρά το γεγονός ότι η ιατρική αντιμετώπιση των γυναικών έχει σημαντικά αλλάξει κατά τον 20ο αιώνα, εντούτοις μερικές από τις παλιές αντιλήψεις υπάρχουν ακόμη υποσυνείδητα και επηρεάζουν την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών, όπως είναι ο πόνος κατά την περίοδο, από τους γιατρούς. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ οι γυναίκες ζητούν βοήθεια για τον πυελικό πόνο, ο οποίος μπορεί επίσης να συμβαίνει ανεξάρτητα από την περίοδο, πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση αντιμετωπίζονται με το να τους λένε ότι ακόμη και ο σοβαρός πόνος κατά την περίοδο είναι φυσιολογικός, ότι αποτελεί τμήμα της γυναικείας φύσης ή ότι βρίσκεται στον εγκέφαλό τους. Σε άλλες πάλι αποδίδεται στο ότι έχουν ένα πολύ χαμηλό ουδό στον πόνο ή ότι είναι ψυχολογικά ανεπαρκείς. Η αλήθεια είναι ότι εάν ο πόνος παρεμποδίζει την καθημερινή ζωή, όπως είναι π.χ. να πάει κανείς στο σχολείο ή στην δουλειά, ή να λάβει μέρος σε καθημερινές δραστηριότητες, τότε ο πόνος αυτός δεν είναι φυσιολογικός. Εάν ο πόνος αυτός παρεμποδίζει την καθημερινή σας ζωή, τότε είναι σωστό να ζητήσετε βοήθεια και να επιμείνετε στην πλήρη διερεύνηση του, ούτως ώστε να διαγνωσθεί έγκαιρα το αίτιο του πόνου και να εφαρμοσθεί η ενδεδειγμένη θεραπεία.

 

Η ενδομητρίωση επηρεάζει και τις νεαρές ηλικίες

Πάρα πολλοί γιατροί πιστεύουν ακόμη και σήμερα ότι η ενδομητρίωση είναι σπάνια σε έφηβες και νεαρές γυναίκες. Κατά συνέπεια δεν σκέπτονται τη διάγνωση της ενδομητρίωσης, όταν έφηβες και νεαρές γυναίκες παραπονούνται για συμπτώματα όπως είναι η δυσμηνόρροια, ο πυελικός πόνος και ο πόνος κατά την επαφή. Δυστυχώς αυτή η εντύπωση συνεχίζεται από παλαιότερους καιρούς. Πριν από την ανακάλυψη και την εισαγωγή της λαπαροσκόπησης στην καθημερινή ιατρική πράξη στις αρχές της δεκαετίας του 70’, η ενδομητρίωση ανακαλύπτετο μόνο κατά τη διάρκεια της λαπαροτομίας, η οποία είναι μία μεγάλη ανοιχτή επέμβαση που περιλαμβάνει μία τομή 10-15 cm στο χαμηλότερο τμήμα της κοιλιάς. Οι κίνδυνοι και το κόστος της λαπαροτομίας σήμαινε ότι συνήθως εφαρμόζετο μόνο στις περιπτώσεις εκείνες που οι γυναίκες είχαν τα πιο σοβαρά συμπτώματα και οι οποίες είχαν περάσει την ηλικία της τεκνοποίησης. Επειδή οι επεμβάσεις αυτές γίνονταν συνήθως μόνο στις γυναίκες οι οποίες ήταν μεγαλύτερες από 30 ή 40 ετών, η νόσος ήταν φυσικό να ανακαλυφθεί μόνο στις γυναίκες αυτής της ηλικίας. Στη συνέχεια εδραιώθηκε ο μύθος ότι η ενδομητρίωση επηρεάζει γυναίκες μόνο στα 30 με 40 έτη της ηλικίας τους. Στην δεκαετία του 70’, με την εισαγωγή της λαπαροσκόπησης για την διερεύνηση των γυναικών με υπογονιμότητα, οι γυναικολόγοι άρχισαν να διαγνώσκουν την ενδομητρίωση σε νεώτερες γυναίκες ηλικίας 20 με 30 ετών. Δηλαδή το γκρουπ το οποίο διερευνάτο. Έτσι θεωρήθηκε ότι η τυπική ηλικία για την εμφάνιση της ενδομητρίωσης ήταν τα 25 με 35 έτη. Πάλι δεν έλαβαν υπόψη το γεγονός ότι η διάγνωση της ενδομητρίωσης σε αυτές τις γυναίκες έγινε για τον απλούστατο λόγο, ότι διερευνούνταν για άλλο λόγο. Η διάγνωση της ενδομητρίωση σε έφηβες και νεαρές γυναίκες ήταν το αποτέλεσμα έρευνας, η οποία ξεκίνησε από το εθνικό γκρουπ για την βοήθεια των γυναικών με ενδομητρίωση στα μέσα της δεκαετίας του 80’, το οποίο τράβηξε την προσοχή αρκετών φημισμένων γυναικολόγων. Ο δόκτορ Marc Laufer στη Βοστώνη έκανε μελέτες σε έφηβες με χρόνιο πυελικό πόνο. Μία από τις μελέτες του έδειξε, ότι οι έφηβες με χρόνιο πυελικό πόνο ο οποίος δεν περνούσε με αντισυλληπτικά χάπια ή με μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα, όπως π.χ. το Ponstan, είχαν πολύ υψηλή συχνότητα ενδομηρίωσης, ακόμα και 70%. Πολύ πρόσφατα η Παγκόσμια Μελέτη της Υγείας των Γυναικών η οποία έγινε σε 16 κέντρα σε 10 χώρες, έδειξε ότι τα 2/3 των γυναικών που ζήτησαν βοήθεια για τα συμπτώματά τους πριν από την ηλικία των 30 ετών, είχαν πολλές φορές τα ίδια συμπτώματα από την αρχή της πρώτης τους περιόδου. Έφηβες και νεαρές γυναίκες είκοσι ετών δεν είναι πολύ νέες για να έχουν ενδομητρίωση. Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες γυναίκες οι οποίες έχουν συμπτώματα κατά τη διάρκεια της εφηβείας τους δυστυχώς δεν διαγνώσκονται και δεν θεραπεύονται πριν φθάσουν κοντά στα 30.

 

Οι ορμονικές θεραπείες δεν θεραπεύουν την ενδομητρίωση

Τα συνθετικά ορμονκά φάρμακα όπως είναι το αντισυλληπτικό χάπι, οι προγεστίνες, το Danazol, τα GnRH ανάλογα έχουν χρησιμοποιηθεί για πολλά χρόνια για να θεραπεύσουν την ενδομητρίωση. Εντούτοις αυτές οι ορμονικές θεραπείες δεν έχουν κάποια μακροχρόνια δράση στην πάθηση αυτή καθ’ εαυτή. Αυτές καταστέλλουν παροδικά τα συμπτώματα, για όσο χρονικό διάστημα μία γυναίκα παίρνει τα φάρμακα. Από την στιγμή που θα πάψει την χρήση των φαρμάκων, είναι πιο συχνό να επιστρέψουν τα συμπτώματα παρά να μην επιστρέψουν. Αυτό σημαίνει ότι οι ορμονικές θεραπείες δεν έχουν κάποιο ρόλο στο να θεραπεύσουν, να ξεριζώσουν την ενδομητρίωση. Εάν θέλουμε να ξεριζώσουμε την πάθηση, τότε η χειρουργική επέμβαση είναι αναγκαία και πρέπει να γίνεται από έναν γυναικολόγο, ο οποίος έχει ικανοποιητική γνώση και εμπειρία στη θεραπεία της ενδομητρίωσης. Επόμενα, η χειρουργική επέμβαση είναι η πιο αποτελεσματική θεραπεία για την ενδομητρίωση. Επίσης αυτό σημαίνει ότι οι ορμονικές θεραπείες δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για να καλυτερεύσουμε τις πιθανότητες μίας γυναίκας να μείνει έγκυος. Όχι μόνο αυτές δεν επηρεάζουν θετικά την πιθανότητα της γυναίκας να μείνει έγκυος από μόνη της, αλλά αντίθετα αυξάνουν το χρονικό διάστημα το οποίο απαιτείται για να συλλάβει η γυναίκα. Η σύλληψη συνήθως δεν είναι δυνατή, όταν η γυναίκα παίρνει αυτά τα φάρμακα, γιατί δε γίνεται ωορρηξία. Εάν η θεραπεία επιβάλλεται για την υπογονιμότητα, τότε η χειρουργική θεραπεία από έναν ειδικό γυναικολόγο είναι η καλύτερη λύση.

 

Η εγκυμοσύνη δεν θεραπεύει την ενδομητρίωση

Ευτυχώς σιγά σιγά ο μύθος ότι η εγκυμοσύνη θεραπεύει την ενδομητρίωση εξαφανίζεται. Παρόλα ταύτα δεν μπορούμε να πούμε ότι εξαφανίζεται αρκετά γρήγορα. Η αλήθεια είναι ότι η εγκυμοσύνη, όπως και οι άλλες ορμονικές θεραπείες, μπορεί να καταστείλλει τα συμπτώματα της ενδομητρίωσης παροδικά, αλλά δεν εξαφανίζει, δεν θεραπεύει την πάθηση αυτή καθ’ εαυτή. Επόμενως τα συμπτώματα συνήθως επιστρέφουν μετά την γέννηση του παιδιού. Μερικές γυναίκες μπορούν να καθυστερήσουν ακόμη περισσότερο την εμφάνιση των συμπτωμάτων της ενδομητρίωσης με το θηλασμό, αλλά αυτό συμβαίνει μόνο στην περίπτωση εκείνη κατά την οποία ο θηλασμός είναι αρκετά συχνός και έντονος, ούτως ώστε να καταστείλλει τον μηνιαίο κύκλο της γυναίκας, την περίοδο.

 

 

Η ενδομητρίωση δεν σημαίνει αναγκαστικά και υπογονιμότητα

Πάρα πολλές νεαρές γυναίκες έχουν μείνει με την εντύπωση ότι, επειδή έχουν ενδομητρίωση αυτό αναγκαστικά σημαίνει ότι είναι και υπογόνιμες. Αυτό δεν είναι αλήθεια και πάρα πολλές γυναίκες με ενδομητρίωση θα συλλάβουν αυτόματα και θα αποκτήσουν παιδιά. Δυστυχώς δεν υπάρχουν αξιόπιστες στατιστικές οι οποίες θα μας πούν ποιό ποσοστό των γυναικών με ενδομητρίωση δεν αντιμετώπισε προβλήματα στο να αποκτήσει παιδιά ή ενώ είχε δυσκολίες, τελικά τα κατάφερε ή δεν τα κατάφερε ποτέ. Επομένως είναι αδύνατο να δώσει κάποιος σε μία γυναίκα μία αξιόπιστη εκτίμηση των πιθανοτήτων, να εμφανίσει προβλήματα γονιμότητος. Γενικά πιστεύεται ότι η πιθανότητα να εμφανίσει κάποια προβλήματα γονιμότητος αυξάνεται με την σοβαρότητα της νόσου και όπως σε όλες τις γυναίκες ανεξάρτητα από το αν έχουν ενδομητρίωση ή όχι, με την ηλικία. Το 60-70% των γυναικών με ενδομητρίωση είναι γόνιμες. Περισσότερο ακόμη από αυτό, περίπου το 50% των γυναικών οι οποίες έχουν προβλήματα στο να μείνουν έγκυες θα συλλάβουν με ή χωρίς βοήθεια. Η υπογονιμότητα δεν προκαλείται μόνο από την ενδομητρίωση των σαλπίγγων. Η άποψη ότι οι ουλές των σαλπίγγων, εξαιτίας της ενδομητρίωσης, είναι ένα συχνό αίτιο υπογονιμότητος, εμφανίζεται όλο και πιο συχνά σε μη ειδικές δημοσιεύσεις. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Η ενδομητρίωση σαν αιτία υπογονιμότητας δεν πρέπει να συγχέεται με άλλα αίτια, όπως η πυελική φλεγμονή, οι σαλπιγγίτιδες και άλλα. Οι πυελικές φλεγμονές καταστρέφουν ή αποφράσσουν τις σάλπιγγες. Η κίνηση του ωαρίου και του σπερματοζωαρίου μέσα από την σάλπιγγα παρεμποδίζεται. Κατ’ αυτόν τον τρόπο το ωάριο και το σπερματοζωάριο δεν συναντούνται. Σε αντίθεση με αυτό, η ενδομητρίωση της σάλπιγγας είναι πολύ λιγότερο συχνή και δεν προκαλεί πάντοτε υπογονιμότητα. Οι μηχανισμοί με τους οποίους η ενδομητρίωση προκαλεί υπογονιμότητα ακόμη παραμένουν άγνωστοι, παρά τα πολλά χρόνια της εντατικής έρευνας. Απέχουμε ακόμη πολλά χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες προτού να μπορέσουμε να εξηγήσουμε επαρκώς τους τρόπους με τους οποίους η ενδομητρίωση δρα στον τομέα της γονιμότητας.

 

Η υστερεκτομή δεν θεραπεύει την ενδομητρίωση

Η ενδομητρίωση εξ ορισμού σημαίνει ότι υπάρχει ενδομήτριο, δηλαδή η φόδρα της μήτρας, που είναι ο σωστός ιστός, σε θέσεις εκτός μήτρας, δηλαδή στις λάθος θέσεις. Επομένως, αφαιρώντας την μήτρα ή και τις ωοθήκες, χωρίς να αφαιρέσουμε τις ενδομητριωσικές εστίες εκτός της μήτρας, δεν θα καλυτερεύσουμε τα συμπτώματα της ενδομητρίωσης.

 

Η ενδομητρίωση είναι πάθηση οργανική και όχι ψυχολογική

Οι ψυχολογικές επιπλοκές δεν αποτελούν το αίτιο της ενδομητρίωσης. Η ενδομητρίωση είναι μία πάθηση γρίφος. Δημιουργείται από την αλληλεπίδραση πολύπλοκων γενετικών, επιγενετικών και μοριακών μηχανισμών, είναι δηλαδή μία πραγματικά πολυπαραγοντική πάθηση η οποία είναι καθαρά οργανική. Γυναίκες με ενδομητρίωση μπορεί να υποφέρουν καθημερινά με ψυχολογικά προβλήματα τα οποία όμως οφείλονται στην πάθηση αυτή καθ’ εαυτή και στα συμπτώματά της, όπως είναι ο χρόνιος πόνος και η υπογονιμότητα. Αυτά τα συναισθήματα είναι το αποτέλεσμα της νόσου και όχι το αίτιο αυτής.

 

Η αποβολή δεν προκαλεί ενδομητρίωση

Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ή ένδειξη, η οποία να συνδέει την αυτόματη αποβολή ή την έκτρωση με την κατοπινή ανάπτυξη ενδομητρίωσης. Αυτοί οι οποίοι ισχυρίζονται το αντίθετο μάλλον μπερδεύουν την ενδομητρίωση με την ενδομητρίτιδα. Η ενδομητρίτιδα είναι μία φλεγμονή του εσωτερικού της μήτρας από μικρόβια, τα οποία μπορεί να μεταφερθούν κατά την διάρκεια της απόξεσης. Θεραπεύεται με αντιβίωση.

 

Οι κολπικές πλύσεις δεν προκαλούν ενδομητρίωση

Δεν υπάρχει επιστημονική ένδειξη ή απόδειξη, η οποία να συνδέει τα κολπικά ντους με την κατοπινή ανάπτυξη ενδομητρίωσης. Αυτοί οι οποίοι ισχυρίζονται το αντίθετο συγχέουν την ενδομητρίωση με την ενδομητρίτιδα.

Visit Us On FacebookVisit Us On Google PlusVisit Us On Linkedin